यसमा असहमत हुनेहरू नानाथरी भन्दै हिँड्छन्। जस्तो नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनमा पुष्पलाल यो पक्षमा देखिँदा राष्ट्रियताको पक्ष प्रधान हो भन्ने केशरजङ्ग रायमाझ्ीको लाइनले उनलाई गद्दार र दलाल पनि भन्यो। बाह्य हस्तक्षेपको विरोध गर्नुपर्छ, सतर्क हुनुपर्छ, तयारी गर्नुपर्छ तर पहिले आन्तरिक अन्तरविरोध हल गरेर मात्रै बाह्य अन्तरविरोध हल गर्न सकिन्छ भन्ने मेरो बुझ्ाइ हो। यही विषयलाई लिएर सायद विवाद उठेको हो, यही कारण ती शक्तिहरूले मलाई आरोप लगाउने गरेका हुनसक्छन्।

अध्यक्षका पछिल्ला अभिव्यक्तिहरू सुन्दा त तपाईंको बुझ्ााइलाई लो प्रोफाइलमा राखिएको छ त?
अहिले हामी छलफलकै क्रममा छौं। राष्ट्रियता र जनतन्त्रका विषय आपसमा जोडिएका हुन्छन्। जनयुद्ध थाल्नुअघि प्रस्तुत ४० बुँदे मागपत्रमा पनि राष्ट्रियता, जनतन्त्र र जनजीविकाका मागहरूलाई जोडेका थियौँ। यो अवस्थामा बाह्य अन्तरविरोध नै प्रधान हो कि भन्ने बहस र चर्चा त उठेको छ, तर निष्कर्षमा पुगेका छैनौं। र, छलफलकै निम्ति म के कुरा उठाउन चाहन्छु भने बाह्य पक्षबाट सतर्क हुँदै जानुपर्छ, त्यो खतरा बढ्दै गएको छ तर त्यो सतर्कताको पाटो हो। मुख्य रूपमा आन्तरिक अन्तरविरोध नै अहिले पनि प्रधान हो, सामन्तवादका सबै अवशेष अन्त्य गर्ने र वैदेशिक आडमा फस्टाएको दलाल र नोकरशाही पूँजीको अन्त्य गर्ने, राष्ट्रिय औद्योगिक पूँजीको विकास गर्ने र देशमा गरिबी, बेरोजगारी र असमानताको अन्त्य गरेर एउटा नयाँ समुन्नत नेपाल निर्माण गर्ने कामलाई प्रधानता दिनुपर्छ।

पार्टीले अर्को लाइन लियो भने के गर्नुहुन्छ?
त्यो अवस्था आउँछ भन्ने लाग्दैन। मैले जसरी सोचिराखेको छु, हाम्रो पार्टीले पनि मूल रूपमा त्यही ढङ्गले सोच्छ भन्नेमा म विश्वस्त छु। अहिलेसम्म त्यही हुँदै आएको छ र भोलि पनि मैले राखेका कुरा नै पार्टीको आधिकारिक मत बन्छ भन्नेमा म विश्वस्त छु। पार्टी पद्धतिमा पार्टीको नियम मान्नुपर्छ। तर, आफ्नो मत चाहिँ छलफल गर्न पाइन्छ। नेपालमा भोलि ठाडै बाह्य हस्तक्षेप भयो, विदेशी सेना पस्यो भने त्यतिबेला त बाह्य अन्तरविरोध नै प्रधान हुन्छ, त्यसमा कुनै शङ्कै छैन। तर अहिले चाहिँ सामन्तवादका अवशेषको अन्त्य गर्ने र विदेशी शक्तिको आडमा फस्टाएको दलाल र नोकरशाही पूँजीको अन्त्य गरेर राष्ट्रिय औद्योगिक पूँजीको विकास गर्ने बाटो नै सही हुन्छ।

अध्यक्षको पछिल्लो अभिव्यक्तिले त जबर्जस्त रूपमा तपाईंको चरित्रहत्या गर्‍यो नि होइन?
यसबारे म धेरै टिप्पणी गर्न चाहन्नँ। मलाई अहिले जुन ढङ्गले कतैबाट सञ्चालित छ कि भन्ने आरोप लगाउन खोज्छन्, यो शतप्रतिशत झ्ूठ मात्र नभएर त्यसमा मान्छेहरूको नियत पनि सफा छैन भन्ने लाग्छ। यो हुनु बडो दुःखद् कुरा हो, राजनीतिमा यस्तो हुनुहुँदैन। जे कुरामा चित्त बुझदैन, त्यसमा स्पष्ट ढङ्गले खुला रूपमा आलोचना गर्नु राम्रो हुन्छ। काल्पनिक कुराहरू अगाडि सारेर चरित्रहत्या गर्न खोज्ने, अर्कालाई 'रालेर आफू माथि उक्लन खोज्ने प्रवृत्ति राम्रो होइन। म यसको अन्त्य होस् भन्ने चाहन्छु। केन्द्रीय कमिटी बैठकमा पनि मैले राजनीतिक विवादलाई असाध्यै अस्वस्थ र अमैत्रीपूर्ण बनाउने कुसंस्कारको विरोध गरेको हुँ।

तपाईले भन्नुभएको जस्तो कुसंस्कार त तपाईंकै पार्टीमा छ!
त्यो त कम्युनिष्ट र समग्र लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा छ। मैले जे सोच्दै आएको छु, त्यो नै वैज्ञानिक छ भन्ने कुरा एकातिर घटनाक्रमले पुष्टि हुँदै आएको छ भने दोस्रो मलाई जुन आक्षेप लगाउने गरिएको छ, त्यो कहीं पनि पुष्टि गरिराखेको छैन। त्यसकारण आफ्नो व्यक्तित्वबारे म चिन्तित छैन।

पछिल्लो पटक छताछुल्ल भएको विवादले त यत्रो सङ्घर्षका सहयात्रीहरूबीचको सम्बन्ध निकै यान्त्रिक रहेको देखिन्छ नि!
मार्क्सवादी दर्शन अनुसार कुनै पनि वस्तुको दुइटा पाटो हुन्छ; सकारात्मक र नकारात्मक। राम्रो मान्छेका केही नराम्रा पक्ष हुन्छन्, नराम्रो मान्छेका केही राम्रा। बेलाबखतमा देखिने यस्ता नराम्रा पक्षहरूलाई बढी प्राथमिकता दिनुहुँदैन, मूल रूपमा कम्युनिष्ट क्रान्तिकारीहरूको राम्रो पाटो नै प्रधान हुन्छ। द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको नियमअनुसार कम्युनिष्टमा देखिने जुन कमजोरी पाटो हुन्छन्, त्यसलाई विस्तारै एकता, सङ्घर्ष र रूपान्तरणको विधिले हल गर्दै जानुपर्छ।
हामीले खुला र स्पष्ट ढङ्गले आफ्ना कुरा राख्ने, एकताबद्ध हुने तरिकाले नै जानुपर्छ। अध्यक्षले त्यहाँ त्रुटि रह्यो भनेर सच्याइसक्नुभएको छ। त्यसैले म यसबारे बढी चर्चा गर्न चाहन्नँ।

अध्यक्ष दाहाल बेलाबेलामा आफू असुरक्षित छु भन्नुहुन्छ। तपाईं चाहिं, कत्तिको सुरक्षित हुनुहुन्छ?
हामी क्रान्तिकारीहरू ज्यान हत्केलामा राखेर सचेत र स्वेच्छिक ढङ्गले हिँडेको हो। त्यसकारण आफूलाई सुरक्षित/असुरक्षित भन्ने प्रश्न आउँदैन। गलतका विरुद्ध सङ्घर्ष गर्न हिँड्दा अर्को पक्षले आक्रमण गर्ने, जीवन नै अवसान गरिदिने सम्भावना जहिले पनि रहन्छ। आवश्यक पर्दा मर्न तयार भएरै हिँडेको हुनाले मरिन्छ कि भनेर किन डराउने?

१४ जेठमै संविधान जारी गर्न र शान्तिप्रक्रियालाई निष्कर्षमा पुर्‍याउन एनेकपा मा'वादीले के के गर्नुपर्छ?
हामी आफैँले लडेर ल्याएको संविधानसभालाई सफल पार्ने र संविधानसभाबाट अधिकतम प्रगतिशील संविधान बनाउनमा हाम्रो ध्यान केन्द्रित हुनुपर्छ। त्यसैगरी जनमुक्ति सेनाको समायोजन र पुरानो नेपाली सेनाको लोकतन्त्रीकरण गरेर नयाँ राष्ट्रिय सेना बनाउनुपर्छ, त्यसले देशमा शान्ति सुनिश्चित गर्छ। तेस्रो कुरा, देश गरिबी, बेरोजगारी, विपन्नताबाट पीडित छ, यसलाई अन्त्य गर्न हाम्रो सम्पूर्ण ध्यान निश्चित समयका निम्ति तीव्र आर्थिक विकासमा लगाउनुपर्छ, ताकि हामी एक्काइसौं शताब्दीमा विश्वसामु शिर ठाडो पार्ने हैसियतमा पुगौं। मेरो विचारमा यी तीन कार्यभार नेपाली जनताको निम्ति सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्।

तपाईंले भन्नुभए जस्तो नीति र कामतर्फ एनेकपा मा'वादी अगाडि बढ्न सकेन भने के गर्नुहुन्छ?
बढ्छ, बढ्नुपर्छ र त्यो नै देशको निम्ति सही निकास हुन सक्छ। यदि त्यसो भएन भने देश द्वन्द्वतिर जान्छ। अब हुने द्वन्द्वले कसैको पनि हित गर्दैन।

किरण नेपाल, रामेश्वर बोहरा र सरोज दाहाल